Snijplank en hygiëne: hout, kunststof of glas, en wanneer moet hij weg?

Elk jaar krijgen wij in de thuiszorg een training handhygiëne. Je smeert je handen in met een crème die onder uv-licht oplicht, je wast ze zoals je dat altijd doet, en dan steek je ze in een kastje met een paarse lamp. Iedereen schrikt. Duimen, nagelriemen, de huid tussen je vingers: overal gloeit het nog. Na dertig jaar in de zorg schrik ik er nog steeds van.

Na de laatste training nam ik het lampje en een tube gel mee naar huis. Ik had een vraag die al jaren door mijn hoofd ging, elke keer als ik kip sneed op de oude witte plank die ik ooit bij de HEMA kocht. Wat blijft er eigenlijk achter in al die krasjes, als ik hem gewoon afwas?

Daarom testte ik in september vijf snijplanken in onze keuken in Haarlem-Noord. Hout, bamboe, glas, een nieuwe kunststof plank en mijn eigen oude. Met de uv-lamp, de gel en drie manieren van afwassen. Wat ik zag, heeft mijn keuken veranderd. Mijn oude plank ligt nu als onderzetter op het balkon.

Waarom juist de snijplank telt

In de wijk zie ik veel oudere mensen met buikgriep. Vaak weten ze niet waar het vandaan komt. "Ik eet toch altijd vers." Maar een voedselinfectie komt thuis meestal niet uit de koelkast. Hij komt van het aanrecht, via je handen, je mes en je snijplank.

Op rauwe kip zit vaak campylobacter, op rauw vlees en vis andere bacteriën. Dat is op zich geen probleem, want bij het bakken gaan ze dood. Het probleem ontstaat als je op dezelfde plank, na een snelle spoeling, de komkommer voor de salade snijdt. Die gaat niet de pan in. In de zorg noemen we dat een besmettingsroute: een korte weg van waar de bacterie zit naar waar hij schade doet.

En een snijplank is een van de kortste routes in je keuken. Hij heeft ook iets wat je aanrecht niet heeft: krassen. Elke snee van je mes maakt een gleufje. Na een paar jaar zit je plank er vol mee, en daar komt een sponsje niet in. Dat wilde ik zichtbaar maken.

De uv-test: vijf planken, drie manieren van afwassen

De gel uit onze training is een lichtgevende crème die zich gedraagt als vet en vocht. Het zijn geen bacteriën, maar het laat heel goed zien waar vet en vocht achterblijven, en dus waar bacteriën uit vleessap kunnen blijven zitten. Ik testte deze planken:

• Mijn oude kunststof plank, negen jaar oud, van de HEMA. Wit was hij ooit. Nu grijs in de groeven.
• Een nieuwe witte kunststof plank, een LEGITIM van IKEA van een paar euro.
• Een dikke beuken plank, drie jaar oud, regelmatig geolied.
• Een bamboe plank, een APTITLIG van IKEA, nieuw.
• Een glazen plank, die we ooit cadeau kregen en die in de kast stond.

Op elke plank smeerde ik een halve theelepel gel uit, met de rug van een mes, zoals vleessap zich verspreidt als je een kipfilet in reepjes snijdt. Dan waste ik hem op één van drie manieren. Daarna deed ik het licht in de keuken uit en scheen ik met de uv-lamp over de plank. In een vierkant van tien bij tien centimeter in het midden telde ik de lichtgevende plekjes en streepjes. Elke combinatie deed ik drie keer, op verschillende avonden.

Het eerste wat opvalt: koud spoelen doet bijna niets. Op alle vijf de planken gloeide na tien seconden onder de koude kraan nog bijna alles. Dat is precies wat veel mensen doen tussen de kip en de groente, en het is het gevaarlijkste wat je op een aanrecht kunt doen.

Het tweede: met heet water, afwasmiddel en een borstel werden hout en nieuw kunststof bijna helemaal schoon. Een borstel, geen sponsje: met een sponsje telde ik op de beuken plank nog 15 plekjes. De haren van een borstel komen in de groeven, een sponsje glijdt eroverheen.

En het derde: mijn oude plank werd niet meer schoon. Niet met de borstel, niet in de vaatwasser. Onder de uv-lamp zag ik precies de lijnen waar ik al negen jaar mijn uien snijd, oplichtend als een stadsplattegrond. Op die plek is mijn keuken dus nooit schoon geweest.

Hout en bamboe: beter dan hun reputatie

Hout heeft een slechte naam bij veel mensen. "Daar kruipen de bacteriën in." Mijn moeder gebruikte daarom alleen kunststof, en ik ook, jarenlang. Maar in mijn test deed de beuken plank het bijna net zo goed als nieuw kunststof, en veel beter dan oud kunststof.

Dat past bij onderzoek dat al sinds de jaren negentig bekendstaat. Hout trekt vocht naar binnen, en bacteriën die daarin terechtkomen, overleven daar slecht. Op een gladde kunststof plank met diepe krassen blijven ze juist lang in leven, omdat de groef nat blijft. Dat maakt hout niet magisch. Wel een goede keuze, als je hem goed behandelt.

• Hardhout zoals beuken, eiken, esdoorn of noten. Zacht hout, zoals grenen, krijgt snel diepe sneden.
• Niet in de vaatwasser. Hout trekt krom en barst, en in die barsten blijft vocht staan.
• Direct afwassen en rechtop laten drogen, niet plat op het aanrecht met water eronder.
• Af en toe oliën met snijplankolie of paraffine-olie. Geen olijfolie of zonnebloemolie: die wordt na een tijdje ranzig en gaat ruiken.

Bamboe deed het iets minder goed dan beuken. Een bamboe plank is opgebouwd uit gelijmde strookjes, en tussen die strookjes zitten naden. Daar bleven de meeste plekjes achter. Bamboe is ook harder dan beuken, wat je mes iets sneller bot maakt. Voor brood en fruit prima. Als hoofdplank zou ik voor hardhout kiezen.

Kees vond trouwens dat de test "veel gedoe was voor een plankje". Tot hij zag wat er op de oude plank oplichtte. Hij heeft hem zelf naar het balkon gebracht.

Kunststof, en waarom oud het echte probleem is

Een nieuwe kunststof plank was in mijn test de schoonste van allemaal, samen met glas. Hij kan in de vaatwasser, waar hij op 65 graden gewoon schoon wordt. Dat maakt kunststof heel geschikt voor rauw vlees, vis en kip.

Maar kunststof is zachter dan je denkt. Elke snee laat een gleufje achter, en na een paar jaar dagelijks gebruik is de plank veranderd in een landschap van groeven. Daar komt geen borstel meer in, en ook de straal van de vaatwasser niet. Mijn oude plank had na negen jaar groeven die ik met mijn nagel kon voelen.

"Dus je hebt al die jaren je kip gesneden op een plank die nooit schoon is geweest, en wij leven allemaal nog." Kees, die gelijk heeft, maar het punt mist

Hij heeft gelijk dat we er niet ziek van zijn geworden, voor zover we weten. De meeste mensen bouwen een beetje weerstand op, en we bakken ons vlees goed door. Maar ik zie in de wijk wie er wel ziek van wordt: oudere mensen, mensen met een slechte weerstand, zwangere vrouwen, jonge kinderen. Voor hen telt het echt.

Glas: het schoonst, maar

De glazen plank werd in mijn test helemaal schoon, zelfs met alleen heet water en een borstel. Op hygiëne is hij dus de winnaar. Toch staat hij weer in de kast.

Glas is veel harder dan staal. Je mes wordt er in een paar weken bot op. Marieke, onze collega die twaalf jaar kok was, kreeg bijna rillingen toen ik het haar vertelde. En wat je als verpleegkundige ziet: op glas glijdt je mes weg. Op de derde avond schoot mijn mes over een glad stuk ui en raakte het bijna mijn duim. Een bot mes dat wegglijdt is de snelste weg naar een snee in je vinger, en die snee is in een keuken vol rauwe kip ook niet zo fris.

Glas is dus prima als serveerplank voor kaas of als onderzetter voor een hete pan. Om op te snijden zou ik hem niet gebruiken. Wil je meer weten over messen die scherp blijven, lees dan de gids van Marieke over een goed koksmes kiezen en scherp houden.

Microplastics: een reden te meer, zonder paniek

Er is nog iets met die groeven in kunststof. Ze ontstaan niet uit het niets. Elke snee haalt een klein beetje plastic van de plank, en een deel daarvan komt in je eten. Een Amerikaanse studie uit 2023 schatte dat iemand die dagelijks op een kunststof plank snijdt, zo per jaar tientallen miljoenen kleine plastic deeltjes kan binnenkrijgen.

Wat dat voor je gezondheid betekent, weet nog niemand goed. Er wordt veel onderzoek naar gedaan, en de antwoorden zijn er nog niet. Ik ben niet iemand die mensen bang wil maken. Maar het is wel een extra reden om je kunststof plank niet te houden tot hij eruitziet als de mijne. En om voor groenten, brood en fruit, waar je het meest op snijdt, een houten plank te nemen.

Een plank die je weggooit, hoeft trouwens niet meteen in de restafval. Mijn oude plank staat nu op het balkon onder de bloempotten. Daar doet hij niemand kwaad, en hij vangt het water op.

Mijn routine nu, en wat je ervoor nodig hebt

Na een maand test heb ik in onze keuken drie dingen veranderd. Het is een routine die ik ook mijn cliënten meegeef, en hij kost bijna niets.

• Twee planken met elk een eigen taak. Een dikke houten plank voor groente, brood, kaas en fruit. Een kunststof plank, die in de vaatwasser kan, voor rauw vlees, kip en vis. Ik heb op de kunststof plank met een watervaste stift een rood stipje gezet, zodat Kees het ook weet.
• Eerst groente, dan vlees. Heb je maar één plank, snijd dan eerst alles wat rauw gegeten wordt, en het rauwe vlees als laatste.
• Direct afwassen met heet water, afwasmiddel en een borstel. De kunststof plank gaat daarna in de vaatwasser. Rechtop laten drogen.
• Handen wassen na het snijden van rauw vlees, twintig seconden, met zeep. Ook tussen je vingers en rond je duim. Die gloeien bij de training altijd het langst.
• De kunststof plank één keer per jaar vervangen. Een nieuwe kost een paar euro. Dat is goedkoper dan één dag buikgriep.

Snijplanken zijn geen product waar je op Black Friday op moet wachten. De kortingen zijn klein en een goede plank kost al weinig. Een mooie dikke houten plank met een flesje olie is wel een fijne surprise voor Sinterklaas of een kerstcadeau voor iemand die graag kookt. Marieke schreef daar een hele gids over: cadeaus voor wie graag kookt. Haar tip voor een goede houten plank is dezelfde als de mijne: groot en zwaar, zodat hij niet schuift.

Een maand later, met het licht uit

Vorige week heb ik de test nog één keer gedaan, op de nieuwe kunststof plank, na een maand gebruik voor kip en vis. Na heet water en de borstel telde ik drie plekjes. Na de vaatwasser nul. De beuken plank, na een maand uien en brood, gaf vier plekjes na de borstel. Allebei goed.

Het uv-lampje ligt nu in de keukenla. Kees vraagt af en toe of ik "weer met dat paarse ding ga spelen". Maar hij snijdt zijn kip op de plank met het rode stipje. En als hij klaar is, pakt hij de borstel.

Hoe ik bij ons in het team test en meet, met zo eenvoudig mogelijke middelen in een gewoon huis, lees je bij zo testen wij. En voor wat we nu testen in de keuken en daarbuiten: kijk bij de lopende tests.

Veelgestelde vragen over snijplanken en hygiëne